ĐÚNG VỀ TOÁN HỌC, CHƯA CHẮC ĐÚNG VỀ CHỨNG CỨ

Một tỷ lệ có thể đúng về toán học nhưng vẫn sai lệch về chứng cứ nếu mẫu số không phản ánh đúng quần thể hàng hóa được đánh giá.

📊 MỘT PHÉP TÍNH – HAI KẾT QUẢ

Giả sử chứng từ vận chuyển khai báo một lô hàng gồm 1.000 đơn vị.

Khi đến nơi, giám định viên ghi nhận 850 đơn vị thực tế có mặt để kiểm tra, trong đó 50 đơn vị có dấu hiệu hư hỏng do vận chuyển.

Hai phép tính sẽ cho ra hai tỷ lệ khác nhau:

Tính trên số lượng theo chứng từ:

50 ÷ 1.000 = 5,0%

Tính trên số lượng thực tế đã xác minh:

50 ÷ 850 ≈ 5,88%

Tổn thất thực tế vẫn là 50 đơn vị.

Tỷ lệ thay đổi vì quần thể tham chiếu đã thay đổi.

Vậy mẫu số nào mới phù hợp cho khiếu nại?

Câu trả lời không thể chỉ dựa vào toán học.

1.000 đơn vị là số lượng được thể hiện trên chứng từ thương mại.

Trong khi đó, 850 đơn vị chỉ phản ánh phần hàng thực tế có mặt và được xác minh tại thời điểm giám định.

Số lượng thực tế được xác minh không mặc nhiên là mẫu số phù hợp cho toàn bộ khiếu nại. Giá trị của nó phụ thuộc vào việc con số đó đại diện cho quần thể nào và có quan hệ ra sao với tổng lượng hàng ban đầu.

Một phép tính có thể hoàn toàn chính xác về toán học nhưng vẫn gây hiểu sai về mặt chứng cứ.

📦 MỘT LÔ HÀNG KHÔNG CHỈ CÓ MỘT CON SỐ

Trong quá trình vận chuyển, một lô hàng có thể hình thành nhiều loại số lượng khác nhau qua từng giai đoạn:

• Số lượng khai báo: Thể hiện trên vận đơn, Packing List và các chứng từ thương mại.

• Số lượng xếp hàng: Được ghi nhận thông qua hồ sơ xếp hàng, phiếu tally hoặc các chứng cứ tại cảng xếp.

• Số lượng dỡ hàng: Được ghi nhận trong quá trình dỡ hàng và giao nhận tại cảng dỡ.

• Số lượng được giám định: Là phần hàng thực tế có thể tiếp cận và xác minh tại thời điểm kiểm tra.

• Số lượng hư hỏng: Là phần hàng được xác định là hư hỏng dựa trên các tiêu chí giám định được áp dụng.

Các con số này có thể khớp nhau trong những lô hàng vận chuyển và giao nhận suôn sẻ.

Nhưng khi phát sinh tranh chấp, chúng cũng có thể khác biệt đáng kể.

Nguyên tắc cốt lõi là:

Không được mặc nhiên sử dụng một con số để thay thế cho một con số khác.

Mỗi số liệu phản ánh một giai đoạn vận hành, một quần thể thực tế và một cơ sở chứng cứ riêng biệt.

🔍 XÁC MINH MẪU SỐ

Trước khi đưa một tỷ lệ vào báo cáo giám định chính thức, giám định viên chuyên nghiệp cần làm rõ ít nhất bốn tiêu chí:

1. Nguồn gốc số liệu

Baseline bắt nguồn từ đâu?

Là phiếu tally độc lập, phiếu cân, hồ sơ xếp hàng hay chỉ là số lượng được khai báo trên chứng từ thương mại?

Nguồn gốc của con số quyết định mức độ tin cậy và phạm vi mà con số đó có thể được sử dụng.

2. Phạm vi vận hành

Con số đó đại diện cho giai đoạn nào trong chuỗi vận chuyển?

Là số lượng tại thời điểm xếp hàng, dỡ hàng, giao nhận hay tại thời điểm giám định?

Một con số chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi được đặt trong đúng bối cảnh vận hành của nó.

3. Biến động quần thể

Hàng hóa đã được di chuyển, phân loại, giao một phần, trộn lẫn với hàng khác hoặc đóng gói lại trước khi giám định hay chưa?

Mọi thay đổi đối với quần thể hàng hóa đều có thể ảnh hưởng đến khả năng sử dụng số lượng thực tế tại thời điểm giám định làm cơ sở tham chiếu.

4. Sự tương thích của quần thể

Số lượng hư hỏng — tử số — có thực sự xuất phát từ đúng quần thể hàng hóa được sử dụng làm mẫu số hay không?

Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi giám định được thực hiện sau khi quá trình dỡ hàng hoặc giao hàng đã bắt đầu.

Ví dụ:

Nếu phát hiện 50 kiện hư hỏng trong 850 kiện có mặt tại kho, trong khi 150 kiện lành lặn đã được giao đi trước đó, giám định viên không được mặc nhiên đồng nhất quần thể thực tế được kiểm tra với tổng lượng hàng ban đầu.

🚢 GIÁM ĐỊNH TRỄ VÀ QUẦN THỂ BỊ CHIA CẮT

Giám định trễ tạo ra những thách thức lớn về mặt chứng cứ.

Hàng hóa có thể đã:

• Được dỡ khỏi tàu;
• Được chuyển vào kho;
• Được rút khỏi container;
• Được trộn lẫn với hàng tồn kho;
• Hoặc được giao cho người nhận theo nhiều đợt.

Do đó, giám định viên có thể chỉ tiếp cận được một phần của quần thể ban đầu.

Sự chênh lệch giữa kiểm kê thực tế và chứng từ không tự động chứng minh rằng số lượng trên vận đơn đã sai lệch từ cảng xếp.

Tuy nhiên, một báo cáo kỹ thuật phải phân biệt rõ:

• Chứng từ khai báo những gì.
• Hồ sơ vận hành ghi nhận những gì.
• Thực tế đã được xuất trình và xác minh những gì.

Nếu không tách biệt rõ, các số liệu thuộc những giai đoạn khác nhau có thể bị gộp vào cùng một phép tính — đúng về mặt số học nhưng có thể gây sai lệch trong việc đánh giá chứng cứ của khiếu nại.

⚓ MỤC TIÊU CỐT LÕI CỦA GIÁM ĐỊNH

Mục tiêu của giám định độc lập không phải là ép buộc các con số bất đồng phải khớp nhau một cách khiên cưỡng.

Mục tiêu là xác lập mối quan hệ minh bạch, logic và có thể kiểm chứng giữa các con số.

Khi chứng từ và thực tế bất đồng, uy tín của một báo cáo giám định phụ thuộc vào khả năng xác định rõ:

• Phạm vi kiểm tra thực tế;
• Nguồn gốc của từng số liệu;
• Quần thể mà từng số liệu đại diện;
• Và bằng chứng hỗ trợ cho từng con số.

Câu hỏi then chốt không chỉ là:

“Tỷ lệ tổn thất là bao nhiêu?”

Mà phải là:

“Tỷ lệ này đang mô tả quần thể hàng hóa nào, và bằng chứng nào chứng minh cho con số đó?”

Bởi khi mẫu số thay đổi, cách đánh giá khiếu nại có thể thay đổi.

Và khi cách đánh giá thay đổi, vị thế thương mại của các bên cũng có thể thay đổi theo.

 

📐 GIÁM ĐỊNH KHÔNG CHỈ LÀ TÍNH TOÁN

Giám định chuyên nghiệp không chỉ là tính ra một tỷ lệ.

Đó là đảm bảo mỗi tỷ lệ thực sự có đúng ý nghĩa mà nó thể hiện — và mỗi con số đều có một cơ sở chứng cứ phù hợp.